संदेश

जून, 2026 की पोस्ट दिखाई जा रही हैं

पाठ-योजना सङ्ख्या - 0४

पाठ-योजना सङ्ख्या - 0४ दिनाङ्कः - ०२-०७-२०२६ पाठकालः - प्रथमः कक्षा - ११ विषयः - संस्कृतम् पाठस्य नाम - परोपकाराय सतां विभूतयः उपविषयः १. पाठ-परिचयः। २. आर्यशूरस्य परिचयः। ३. जातकमालाग्रन्थस्य परिचयः। ४. बोधिसत्त्वस्य परोपकारभावः। ५. शब्दार्थः, हिन्दी-अनुवादः, भावार्थश्च। शिक्षण-उद्देश्याः १. छात्राः पाठस्य परिचयं ज्ञास्यन्ति। २. छात्राः आर्यशूरस्य तथा जातकमालायाः परिचयं प्राप्स्यन्ति। ३. छात्राः कठिनपदानां शब्दार्थान् अवगमिष्यन्ति। ४. छात्राः पाठस्य भावार्थम् अवबोधिष्यन्ति। ५. छात्राः परोपकारस्य, दयायाः तथा सत्यस्य महत्त्वम् अनुभोत्स्यन्ति। पूर्वज्ञान-परीक्षणम् १. परोपकारः किम्? २. जातककथा किमुच्यते? ३. बोधिसत्त्वः कः आसीत्? ४. सत्यस्य महत्त्वं किम्? शिक्षण-सामग्री १. पाठ्यपुस्तकम्। २. श्यामपट्टः। ३. श्वेतलेखनी। ४. चित्राणि। ५. कार्यपत्रिका। शिक्षण-विधिः १. व्याख्यान-विधिः। २. प्रश्नोत्तर-विधिः। ३. वाचन-विधिः। ४. चर्चा-विधिः। ५. सहभागिता-विधिः। शिक्षण-प्रक्रिया प्रस्तावना १. शिक्षकः परोपकारविषये प्रश्नान् पृच्छति। २. छात्राः स्वविचारान् प्रस्तौष्यन्त...

दैनिक शिक्षण गतिविधि-०३

दैनिक शिक्षण गतिविधि-०३ ​ १. पाठ-योजना सङ्ख्या: ०१ २. दिनाङ्कः: ३०-०६-२०२६ ३. पाठकालः: प्रथमः कालः । ४. कक्षा: द्वादशी (१२th) ५. विषयः: संस्कृतम् (पद्यसाहित्यम् - शाश्वती भाग २) ६. पाठस्य नाम: रघुकौत्ससंवादः ७. उपविषयवस्तु: श्लोकसङ्ख्या ०१ तः ०५ पर्यन्तम् (कौत्सस्य आगमनम्, रघुणा कृतं मृन्मयपात्रे आतिथ्यं, कुशलप्रशंसा च) ८. पृष्ठसङ्ख्या: [पाठ्यपुस्तकानुसारम्] ९. एकस्मै पाठाय आवश्यककालांशानां सङ्ख्या: ०१ (४५ निमेषाः) ​ १०. शिक्षकस्य हस्ताक्षरम्:                          ११. प्रधानाध्यापकस्य हस्ताक्षरम्:               १२. अभ्युक्तिः  ​ १. पाठ-योजना सङ्ख्या: ०२ २. दिनाङ्कः: ०१-०७-२०२६ ३. पाठकालः: द्वितीयः कालः (०८:४५ तः ०९:३० वादनपर्यन्तम्) ४. कक्षा: द्वादशी (१२th) ५. विषयः: संस्कृतम् (पद्यसाहित्यम्) ६. पाठस्य नाम: रघुकौत्ससंवादः / कर्मगौरवम् ७. उपविषयवस्तु: श्लोकसङ्ख्या ०६ तः १० पर्यन्तम् (कौत्सस्य हताशा, रघुप्रशंसा, अन्यत्र गमनस्य विचारः, रघोः रोधं च) ८...

पाठयोजना सङ्ख्या - ०३

पाठयोजना सङ्ख्या - ०३ वारः - ___________ तः ___________ पर्यन्तम् दिनाङ्कः - ___________ कक्षा - १२ विषयः - संस्कृतम् पाठः - द्वितीयः - रघुकौत्ससंवादः पुस्तकम् - शाश्वती भागः - २ (जेसीईआरटी/एनसीईआरटी) शिक्षणोद्देश्यानि १. छात्राः महाकवेः कालिदासस्य जीवनपरिचयं रघुवंशमहाकाव्यस्य परिचयं च ज्ञास्यन्ति। २. छात्राः रघोः कौत्सस्य च संवादं सम्यक् अवगमिष्यन्ति। ३. छात्राः गुरुभक्तेः, गुरुदक्षिणायाः, दानशीलतायाः, कर्तव्यपरायणतायाश्च महत्त्वम् अवगमिष्यन्ति। ४. छात्राः पद्यानां शब्दार्थं, अन्वयं, हिन्दीभाषायामर्थं च वक्तुं समर्थाः भविष्यन्ति। ५. छात्राः पाठे प्रयुक्तान् अलङ्कारान् परिचेष्यन्ति। ६. छात्राः पाठाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखितुं समर्थाः भविष्यन्ति। ७. छात्राः पाठात् नैतिकमूल्यानि स्वजीवने धारयितुं प्रेरिताः भविष्यन्ति। पूर्वज्ञानम् १. छात्राः गुरुशिष्यपरम्परायाः सामान्यज्ञानं धारयन्ति। २. छात्राः महाकवेः कालिदासस्य नाम जानन्ति। ३. छात्राः गुरुदक्षिणायाः सामान्यं ज्ञानं धारयन्ति। ४. छात्राः दानस्य परोपकारस्य च महत्त्वं जानन्ति। शिक्षणसामग्री १. पाठ्यपुस्तकम्। २. श्यामपट्टः। ३. श्वेतले...

कक्षा 12 संस्कृत ऐच्छिक मासिक पाठ्यक्रम

झारखंड शैक्षिक अनुसंधान एवं प्रशिक्षण परिषद (JCERT) द्वारा कक्षा 12 संस्कृत ऐच्छिक (Sanskrit Elective - Session 2026-27) के लिए निर्धारित मासिक पाठ्यक्रम (Syllabus Split-up) विवरण निम्नलिखित है:   1. अप्रैल 2026 NCERT अध्याय: शाश्वती (द्वितीयो भागः): प्रथमः पाठः 'विद्यायामृतमश्नुते' (पूर्ण) तथा द्वितीयः पाठः 'रघुकौत्ससंवादः' (आरम्भ)।   उप-विषय/सीमा: पाठ 1 का पठन, उच्चारण, शब्दार्थ, अन्वय, भावग्रहण व प्रश्न-अभ्यास। पाठ 2 का संवाद-प्रसंग, पात्र-परिचय और वाक्य-रचना (प्रारम्भिक भाग)।   व्याकरण व रचनात्मक कार्य: स्वरसंधि (दीर्घ, गुण, यण, अयादि, पूर्वरूप) एवं अभ्यास; अपठित गद्यांश (1) तथा अनुच्छेद/पत्र-ढाँचा (1)।   2. मई 2026 NCERT अध्याय: शाश्वतीः द्वितीयः पाठः 'रघुकौत्ससंवादः' (पूर्ण) तथा तृतीयः पाठः 'बालकौतुकम्' (पूर्ण)।   उप-विषय/सीमा: पाठ 2 का संवाद-वाचन/अभिनय, पद्य/गद्य-आधारित प्रश्न, संदर्भ-प्रसंग व भाव-व्याख्या। पाठ 3 का कथ्य, चरित्र-चित्रण, शब्द-भण्डार व प्रश्न-अभ्यास।   व्याकरण व रचनात्मक कार्य: व्यञ्जनसंधि (श्चुत्व/ष्टुत्व...

कक्षा 11 संस्कृत ऐच्छिक मासिक पाठ्यक्रम

झारखंड शैक्षिक अनुसंधान एवं प्रशिक्षण परिषद (JCERT) द्वारा कक्षा 11 संस्कृत ऐच्छिक (Sanskrit Elective) के लिए निर्धारित मासिक पाठ्यक्रम (सत्र 2026-27) का विवरण नीचे दिया गया है: मासिक पाठ्य-विभाजन (April 2026 - March 2027) 1. अप्रैल, मई एवं जून 2026 शाश्वती (प्रथमः भागः): * पाठ 1: वेदामृतम् पाठ 2: परोपकाराय सतां विभूतयः पाठ 3: मानो हि महतां धनमः संस्कृत-साहित्य-परिचयः: प्रथम अध्याय (संस्कृत भाषा का उद्भव, विकास और वैदिक साहित्य की सामान्य विशेषताएँ)। व्याकरण एवं रचना: अपठित अवबोधन, पत्र/अनुच्छेद लेखन, संधि संबंधी आधारभूत पुनरावृत्ति और श्लोक-पठन का आरम्भ। गतिविधियाँ: संस्कृत संभाषण, श्लोक-पाठ, शब्दरूप/धातुरूप कार्यपत्रक, वैदिक साहित्य पर लघु-प्रस्तुति और पोर्टफोलियो की शुरुआत। 2. जुलाई 2026 शाश्वती (प्रथमः भागः): पाठ 4: सौवर्णशकटिका: पाठ 5: आहारविचार: पाठ 6: सन्ततिप्रबोधनम् व्याकरण एवं रचनात्मक कार्य: संकेताधारित पत्र लेखन, अनुच्छेद-लेखन तथा अनुप्रयुक्त व्याकरण (प्रत्यय, अव्यय, कारक-उपपद परिचय)। गतिविधियाँ: संवाद-पठन, भूमिका-अभिनय (Role-play), पत्र-लेखन अभ्यास और अव्यय-प्रयोग तालिका। 3...

पाठ-योजना संख्या–०२

पाठ-योजना संख्या-०२ विद्यालयस्य नाम : राजकीयकृत +२ उच्चविद्यालयः, सोनारायठारी, देवघरः विषयः : संस्कृतम् कक्षा : एकादशी पाठस्य नाम : वेदामृतम् शिक्षकः संजय कुमार कुशवाहा  पाठकाल:–०१ दिनाङ्कः : १७/०६/२०२६ कालांशः : एकः (४५ मिनट) शिक्षणोद्देश्यानि (१) छात्राः वेदानां परिचयं प्राप्स्यन्ति। (२) छात्राः ऋग्वेदस्य महत्त्वं ज्ञास्यन्ति। (३) छात्राः "सङ्गच्छध्वम्" मन्त्रस्य भावार्थं अवगमिष्यन्ति। (४) छात्रेषु संगठनभावना विकसितं भविष्यति। पूर्वज्ञानपरीक्षणम् (१) वेदाः केषां प्राचीनतमग्रन्थानां गणनायां भवन्ति? (२) वेदेषु किं वर्णितम् अस्ति? (३) समाजे एकतायाः किं महत्त्वम्? प्रस्तावना अध्यापकः वेदानां परिचयं ददाति। वेदाः भारतीयसंस्कृतेः मूलस्रोतः इति कथयति। ततः "वेदामृतम्" पाठस्य उद्देश्यं स्पष्टयति। पाठप्रस्तुतीकरणम् मन्त्रः "सङ्गच्छध्वं सं वदध्वं सं वो मनांसि जानताम्।" शिक्षणबिन्दवः १.संगठनम् २.एकता ३.सहयोगः ४.समानचिन्तनम् ५.व्याख्या अध्यापकः मन्त्रस्य शुद्धोच्चारणं कारयति। ततः मन्त्रस्य शब्दार्थं, भावार्थं तथा जीवनोपयोगितां विवेचयति। बोधप्रश्नाः (१) सङ्गच्छध्वम् इत...

पाठयोजना सङ्ख्या-०१

पाठयोजना सङ्ख्या -०१ वारः : बुधवासरात् मङ्गलवासरपर्यन्तम् दिनाङ्कः : १७/०६/२०२६ तः २३/०६/२०२६ पर्यन्तम् कक्षा : १२ विषयः : संस्कृतम् अध्यायः : प्रथमः पाठः – विद्ययाऽमृतमश्नुते पूर्णाङ्काः : १०० पाठस्य सम्पूर्णतायै आवश्यकानां पाठकालानां सङ्ख्या : ०६ सामान्य उद्देश्यानि- १. विद्यार्थिषु उपनिषद्-साहित्यस्य प्रति रुचिं जनयितुम्। २. ईशावास्योपनिषदः मूलसिद्धान्तान् ज्ञापयितुम्। ३. नैतिकाध्यात्मिकमूल्यानां विकासं कर्तुम्। ४. त्यागस्य, कर्मणः, ज्ञानस्य च महत्त्वं बोधयितुम्। ५. संस्कृतभाषायाः प्रति प्रेम्णः विकासं कर्तुम्। अधिगमफलानि / विशिष्टोद्देश्यानि- पाठाध्ययनानन्तरं छात्राः— १. ईशावास्योपनिषदः परिचयं दातुं समर्थाः भविष्यन्ति। २. मन्त्राणां शुद्धोच्चारणं कर्तुं समर्थाः भविष्यन्ति। ३. शब्दार्थान् हिन्दी-अनुवादं च अवगन्तुं समर्थाः भविष्यन्ति। ४. विद्यायाः अविद्यायाश्च स्वरूपं विवेचयितुं समर्थाः भविष्यन्ति। ५. कर्मणः, त्यागस्य, आत्मज्ञानस्य च महत्त्वं स्पष्टीकर्तुं समर्थाः भविष्यन्ति। ६. पाठाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि दातुं समर्थाः भविष्यन्ति। शिक्षणविधयः १. व्याख्यानविधिः २. प्रश्नोत्तरविधिः ...

दैनिक शिक्षण गतिविधि-०२

दैनिक शिक्षण गतिविधि-०२ झारखण्ड शैक्षिक अनुसंधान एवं प्रशिक्षण परिषद्, राँची शिक्षक विवरण शिक्षक का नाम : संजय कुमार कुशवाहा शिक्षक EVID ID :200354 पदनाम : स्नातकोत्तर प्रशिक्षित शिक्षक(PGT) संपर्क संख्या : 9546633699 विद्यालय का नाम : राजकीय कृत +२ उच्च विद्यालय, सोनारायठाढी, देवघर। प्रखण्ड :सोनारायठाढी  जिला : देवघर राज्य : झारखण्ड  पाठ-योजना संख्या–०२ पाठकाल:-०१ दिनाङ्कः : १७/०६/२०२६ कक्षा : एकादशी खण्डः संस्कृतम् विषयः : संस्कृतम् पाठस्य नाम : वेदामृतम् उपविषयवस्तु : वैदिकमन्त्राणां अध्ययनम्, विश्वबन्धुत्वम्, संगठनभावना, शिवसङ्कल्पः, दीर्घायुषः कामना, मातृभूमेः महिमा च। पृष्ठसङ्ख्या : पाठ्यपुस्तकानुसारम् एकस्मै पाठाय आवश्यककालांशानां सङ्ख्या : ०८ शिक्षकस्य हस्ताक्षरम् : ................................................. प्रधानाध्यापकस्य हस्ताक्षरम् : ......................... अभ्युक्तिः : छात्राः वैदिकमूल्यानां महत्त्वम् अवगतवन्तः। मन्त्राणां भावार्थं सम्यक् बोधितवन्तः तथा प्रश्नोत्तरक्रियायां सक्रियतया सहभागित्वं कृतवन्तः। पाठ-योजना संख्या–०२  पाठकालः-०२ दिनाङ्कः : १८...

दैनिक शिक्षण गतिविधि-०१

दैनिक शिक्षण गतिविधि-०१ झारखण्ड शैक्षिक अनुसंधान एवं प्रशिक्षण परिषद्, राँची शिक्षक विवरण शिक्षक का नाम : संजय कुमार कुशवाहा शिक्षक EVID ID :200354 पदनाम : स्नातकोत्तर प्रशिक्षित शिक्षक(PGT) संपर्क संख्या : 9546633699 विद्यालय का नाम : राजकीय कृत +२ उच्च विद्यालय, सोनारायठाढी, देवघर। प्रखण्ड :सोनारायठाढी  जिला : देवघर राज्य : झारखण्ड पाठ-योजना सङ्ख्या–०१ दिनाङ्कः १७/०६/२०२६ पाठकालः-०१ कक्षा : १२ विषयः : संस्कृतम् पाठस्य नाम : विद्ययाऽमृतमश्नुते उपविषयवस्तु : ईशावास्योपनिषदः परिचयः, उपनिषद्-शब्दस्य व्युत्पत्तिः, पाठस्य उद्देश्यपरिचयः। पृष्ठसङ्ख्या : पाठ्यपुस्तकानुसारम्। एकस्मै पाठाय आवश्यककालांशानां सङ्ख्या : ०७ शिक्षकस्य हस्ताक्षरम् : .................................................. प्रधानाध्यापकस्य हस्ताक्षरम् : ..................................... अभ्युक्तिः : छात्राः ईशावास्योपनिषदः परिचयं, उपनिषद्-शब्दस्य व्युत्पत्तिं तथा पाठस्य उद्देश्यं सम्यग् अवगतवन्तः। कक्षायां सक्रियतया सहभागित्वम् अकुर्वन्। दिनाङ्कः १८/०६/२०२६ पाठकालः-०२ कक्षा : १२ विषयः : संस्कृतम् पाठस्य नाम : विद्य...

पाठ योजना के प्रमुख बिन्दु

पाठ योजना  1.सामान्य सूचना:- शिक्षक का नाम-संजय कुमार कुशवाहा  माह-अप्रैल2025  सप्ताह-पहला  दिनांक-01/04/2025  कक्षा-ग्यारहवीं  घंटी-पहली  अवधि-45 मिनट  अध्याय-पहला  प्रकरण- पृष्ठ संख्या- 2.अधिगम उद्देश्य:- 3.अधिगम प्रतिफल :- 4.शिक्षण-विधि:- 5.शिक्षण अधिगम सहायक सामग्री :- 6.पूर्व ज्ञान:- 7.प्रस्तुतीकरण : - क. शिक्षण / अध्यापन बिन्दु-  ख. शिक्षक क्रियाशीलता- ग. छात्र क्रियाशीलता-  घ. श्यामपट्ट-कार्य-  ङ. मूल्यांकन- च. पुनरावृत्ति-  9.गृह-कार्य:- 10.अन्य बिंदु :- कक्षा समाप्ति के पूर्व विद्यार्थियों की प्रतिक्रिया- शिक्षक का स्व-मूल्यांकन- पाठ-योजना में अपेक्षित सुधार-  पाठ-योजना संख्या :  वार : दिनांक : _____से _______ तक कक्षा : विषय: अध्याय :  पूर्ण संख्या : पाठ को पूर्ण करने में लगने वाले पीरियड की कुल संख्या : सामान्य उद्देश्य- अधिगम प्रतिफल / विशिष्ट उद्देश्य- शिक्षण-विधि- शिक्षण अधिगम सहायक सामग्री- पूर्व ज्ञान- प्रस्तुतीकरण (Presentation)- दिनांक / तिथि- शिक्षण / अध्यापन बिन्दु- शिक्षक क्रियाकलाप- छात...

संस्कृत व्याकरण तथा अनुवाद का पाठ्यक्रम

संस्कृत व्याकरण तथा अनुवाद का पाठ्यक्रम क.संस्कृत व्याकरण- इकाई–१ : वर्ण प्रकरण १. वर्ण की परिभाषा २. वर्ण एवं अक्षर में अन्तर ३. वर्णमाला का परिचय ४. स्वर वर्ण ५. व्यञ्जन वर्ण ६. अयोगवाह वर्ण ७. स्वर के भेद (ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत) ८.स्वर के भेद (उदात्त, अनुदात्त, स्वरित) ९. उच्चारण-स्थान १०. उच्चारण-प्रयत्न ११. स्पर्श, अन्तःस्थ एवं ऊष्म वर्ण १२. अल्पप्राण एवं महाप्राण वर्ण १३. घोष एवं अघोष वर्ण १४. सवर्ण की परिभाषा १५. संयुक्ताक्षर एवं वर्ण-संयोग १६. अनुस्वार का प्रयोग १७. विसर्ग का प्रयोग  इकाई–२ : सन्धि प्रकरण- १८. सन्धि का परिचय १९. सन्धि की आवश्यकता एवं महत्त्व स्वर सन्धि- २०. दीर्घ सन्धि २१. गुण सन्धि २२. वृद्धि सन्धि २३. यण् सन्धि २४. अयादि सन्धि व्यञ्जन सन्धि-  २५. श्चुत्व सन्धि २६. ष्टुत्व सन्धि २७. जश्त्व सन्धि २८. चरत्व सन्धि २९. अनुस्वार सन्धि ३०. परसवर्ण सन्धि विसर्ग सन्धि- ३१. विसर्ग सन्धि का परिचय ३२. सत्व-विधायक विसर्ग सन्धि ३३. षत्व-विधायक विसर्ग सन्धि ३४. रुत्व-विधायक विसर्ग सन्धि ३५. विसर्ग-लोप ३६. सन्धि-विच्छेद ३७. सन्धि-निर्माण अभ्यास इकाई–३ : समास प्रकरण-...

पाठ-योजना की मानक संचालन प्रक्रिया (SOP of Lesson plan)

पाठ-योजना की मानक संचालन प्रक्रिया (SOP of Lesson plan) शिक्षक एक पाठ या अध्याय को पढ़ाने के लिए उसे छोटी-छोटी इकाईयों में बॉट लेते हैं, जिसे हम प्रकरण कहते हैं। एक इकाई की विषय-वस्तु को एक घंटी में पढ़ाया जाता है। इस विषय-वस्तु को पढ़ाने के लिए शिक्षक द्वारा एक विस्तृत रुपरेखा तैयार की जाती है, जिसे हम पाठ-योजना कहते हैं। पाठ-योजना की आवश्यकता एवं उद्देश्य :- 1.जिस प्रकार एक इंजीनियर को भवन निर्माण के लिए नक्शा या योजना की आवश्यकता होती है, उसी प्रकार शिक्षक को एक इकाई की विषय-वस्तु के अध्यापन के लिए पाठ-योजना का निर्माण करना आवश्यक होता है। 2.पाठ-योजना के माध्यम से कक्षा में शिक्षण की क्रियाओं और सहायक सामग्री की पूर्ण जानकारी हो जाती है। 3.प्रस्तुतीकरण के क्रम में निश्चितता आ जाती है। 4.इससे कक्षा-शिक्षण के समय शिक्षक की विस्मृति की संभावना कम होती है। पाठ-योजना की रुपरेखा :- 1.सामान्य सूचना:-इसमें शिक्षक का नाम, माह, सप्ताह, दिनांक, कक्षा, घंटी, अवधि, अध्याय, प्रकरण एवं पृष्ठ संख्या आदि का उल्लेख होता है। 2.अधिगम उद्देश्य:-इसमें प्रकरण पूर्ण होने के पश्चात् विद्यार्थियों में विकसि...

पाठ-योजना निर्माण हेतु 'मानक संचालन प्रक्रिया'

झारखण्ड शैक्षिक अनुसन्धान एवं प्रशिक्षण परिषद्, राँची Jharkhand Council of Educational Research and Training, Ranchi D.I.E.T. Campus, Ratu, Ranchi -835222, e-mail: jcert.ran@gmail.com, website: jcert.jharkhand.gov.in ​झारखण्ड राज्य के अन्तर्गत संचालित सभी सरकारी तथा गैर-सरकारी सहायता प्राप्त (अल्पसंख्यक सहित) विद्यालयों के शिक्षकों के लिए पाठ-योजना निर्माण हेतु मानक संचालन प्रक्रिया (SOP) ​झारखण्ड राज्य की स्कूली शिक्षा प्रणाली में गुणवत्तापूर्ण, समावेशी एवं सुलभ शिक्षा सुनिश्चित करने के लिए पाठ-योजना (Lesson Plan) एक अत्यंत महत्वपूर्ण एवं आधारभूत शैक्षिक उपकरण (Teaching Tools) है। राज्य की भौगोलिक, सामाजिक, भाषाई एवं सांस्कृतिक विविधता जहाँ एक ओर शहरी क्षेत्र हैं, वहीं दूसरी ओर दुर्गम ग्रामीण एवं जनजातीय क्षेत्र को ध्यान में रखते हुए एक सुविचारित पाठ-योजना शिक्षण अधिगम प्रक्रिया को प्रभावी दिशा प्रदान करती है। राष्ट्रीय शिक्षा नीति' 2020 तथा झारखण्ड शैक्षिक अनुसंधान एवं प्रशिक्षण परिषद्, राँची के द्वारा पूर्व में निर्गत दिशा-निर्देशों के अनुरूप शिक्षण प्रक्रिया को बाल-केंद्रित, अन...