कक्षा 11 संस्कृत ऐच्छिक मासिक पाठ्यक्रम
झारखंड शैक्षिक अनुसंधान एवं प्रशिक्षण परिषद (JCERT) द्वारा कक्षा 11 संस्कृत ऐच्छिक (Sanskrit Elective) के लिए निर्धारित मासिक पाठ्यक्रम (सत्र 2026-27) का विवरण नीचे दिया गया है:
मासिक पाठ्य-विभाजन (April 2026 - March 2027)
1. अप्रैल, मई एवं जून 2026
शाश्वती (प्रथमः भागः): * पाठ 1: वेदामृतम्
पाठ 2: परोपकाराय सतां विभूतयः
पाठ 3: मानो हि महतां धनमः
संस्कृत-साहित्य-परिचयः: प्रथम अध्याय (संस्कृत भाषा का उद्भव, विकास और वैदिक साहित्य की सामान्य विशेषताएँ)।
व्याकरण एवं रचना: अपठित अवबोधन, पत्र/अनुच्छेद लेखन, संधि संबंधी आधारभूत पुनरावृत्ति और श्लोक-पठन का आरम्भ।
गतिविधियाँ: संस्कृत संभाषण, श्लोक-पाठ, शब्दरूप/धातुरूप कार्यपत्रक, वैदिक साहित्य पर लघु-प्रस्तुति और पोर्टफोलियो की शुरुआत।
2. जुलाई 2026
शाश्वती (प्रथमः भागः):
पाठ 4: सौवर्णशकटिका:
पाठ 5: आहारविचार:
पाठ 6: सन्ततिप्रबोधनम्
व्याकरण एवं रचनात्मक कार्य: संकेताधारित पत्र लेखन, अनुच्छेद-लेखन तथा अनुप्रयुक्त व्याकरण (प्रत्यय, अव्यय, कारक-उपपद परिचय)।
गतिविधियाँ: संवाद-पठन, भूमिका-अभिनय (Role-play), पत्र-लेखन अभ्यास और अव्यय-प्रयोग तालिका।
3. अगस्त 2026
शाश्वती (प्रथमः भागः):
पाठ 7: विज्ञाननौका
पाठ 8: कर्मवीरकथाम्
पुनरावृत्ति (Half-Yearly Preparation): अर्धवार्षिक परीक्षा के लिए अपठित अवबोधन, रचनात्मक लेखन, पठन एवं व्याकरण की पुनरावृत्ति।
गतिविधियाँ: व्याख्या-लेखन, शब्दार्थ-संग्रह और अर्धवार्षिक परीक्षा हेतु अभ्यास कार्यपत्रक (Revision Worksheet)।
4. सितंबर 2026
शाश्वती (प्रथमः भागः):
पाठ 9: ईशः कुत्रास्ति
पाठ 10: सप्तमाहो रजस्तमः
पाठ 11: नवद्रव्याणि
संस्कृत-साहित्य-परिचयः: तृतीय अध्याय (रामायण, महाभारत एवं पुराण की सामान्य विशेषताएँ और उनका सांस्कृतिक महत्त्व)।
व्याकरण एवं सुधार: अर्धवार्षिक परीक्षा के बाद उपचारात्मक शिक्षण (Remedial sessions) और उत्तर-लेखन शैली में सुधार।
गतिविधियाँ: महाकाव्य/पुराण परिचय चार्ट, कथानक-मानचित्र (Story mapping) और लघु-निबंध।
5. अक्टूबर 2026
व्याकरण एवं रचना-कौशल समेकन (Consolidation): * वार्षिक परीक्षा के प्रारूप के अनुसार अपठित अवबोधन, पत्रलेखन, अनुच्छेद लेखन और अनुवाद का सघन अभ्यास।
धातुरूप, प्रत्यय, अव्यय, समस्तपद-विग्रह, विभक्ति-प्रयोग और प्रश्न-निर्माण का समेकित अभ्यास।
गद्य, पद्य और नाट्य अंशों का अवबोधन।
गतिविधियाँ: कार्यपत्रक-आधारित व्याकरण अभ्यास, मौखिक प्रश्नोत्तर और लघु-परीक्षण (Mini-tests)।
6. नवंबर 2026
सम्पूर्ण पाठ्यक्रम पुनरावृत्ति (Full Syllabus Revision):
शाश्वती के सभी निर्धारित पाठों की पुनरावृत्ति।
संस्कृत-साहित्य-परिचय (अध्याय 1 और 3) का दोहराव।
रचनात्मक कार्य, व्याकरण (धातुरूप/प्रत्यय/अव्यय/विभक्ति) और अपठित अवबोधन का पूर्ण अभ्यास। (इस महीने तक पूरा सिलेबस समाप्त कर लिया जाता है)।
गतिविधियाँ: 2 सैंपल पेपर्स का अभ्यास, श्लोक-पाठ, संभाषण और पोर्टफोलियो/प्रोजेक्ट को अंतिम रूप देना।
7. दिसंबर 2026
पूर्ण पाठ्यक्रम अभ्यास एवं प्री-बोर्ड तैयारी (Pre-Board Preparation):
अपठित, रचना, व्याकरण, पाठ्यांश प्रश्नोत्तर और साहित्य-परिचय का व्यापक अभ्यास।
उत्तर-लेखन (Answer writing) में सुधार और त्रुटि-सुधार (Error correction) सत्र।
गतिविधियाँ: 2 पूर्ण लंबाई वाले अभ्यास प्रश्न पत्र (Full-length practice papers), शुद्ध-पाठ अभ्यास और मौखिक परीक्षा का पूर्वाभ्यास।
8. जनवरी 2027
सैंपल पेपर एवं अंतिम सुदृढ़ीकरण (Final Consolidation):
थीम-आधारित प्रश्नों का अभ्यास और उत्तर-लेखन कौशल को निखारना।
वार्षिक परीक्षा की पूर्ण तैयारी और प्रोजेक्ट/पोर्टफोलियो का अंतिम संकलन।
गतिविधियाँ: साप्ताहिक समय-बद्ध प्रश्न पत्र (Timed papers), मौखिक प्रस्तुति और उस पर फीडबैक सत्र।
9. फरवरी 2027
अंतिम पुनरावृत्ति (Full Revision Month):
गद्य, पद्य, साहित्य-परिचय, अपठित बोध, पत्र, अनुच्छेद और व्याकरणिक रूपों का अंतिम त्वरित अभ्यास।
आंतरिक मूल्यांकन (Internal Assessment) के रिकॉर्ड को तैयार करना।
गतिविधियाँ: मॉडल पेपर्स का अभ्यास और कमजोर छात्रों के लिए विशेष उपचारात्मक कक्षाएं (Focused remediation)।
10. मार्च 2027
वार्षिक/बोर्ड परीक्षा एवं परीक्षा-उपरांत गतिविधियाँ:
इस महीने में मुख्य वार्षिक परीक्षा का आयोजन और समापन होता है।
परीक्षा के बाद हल्के शैक्षणिक जुड़ाव, रिकॉर्ड पूरे करने और अगली कक्षा के लिए सेतु कार्य (Bridge work) का संपादन किया जाता है।
टिप्पणियाँ
एक टिप्पणी भेजें